Hoeveel bespaar je door de formatie opnieuw door te rekenen?

Door de formatie opnieuw door te rekenen, kunnen onderwijsinstellingen vaak tussen de vijf en vijftien procent besparen op hun personeelskosten. De exacte besparing hangt af van de omvang van de organisatie, de huidige nauwkeurigheid van de formatieberekeningen en hoe lang de formatie al niet kritisch is doorgelicht. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over formatieoptimalisatie, zodat je snel kunt inschatten wat het voor jouw organisatie kan opleveren.

Hoeveel personeelskosten kun je besparen door de formatie te optimaliseren?

Formatieoptimalisatie levert in de praktijk besparingen op van vijf tot vijftien procent van de totale personeelskosten. Dat klinkt misschien bescheiden, maar voor een school met een personeelsbegroting van twee miljoen euro betekent dit al snel een besparing van honderd- tot driehonderdduizend euro per jaar. De sleutel zit in het werken met werkelijke gegevens in plaats van gemiddelde of geschatte cijfers.

Veel onderwijsinstellingen rekenen hun formatie door op basis van gemiddelde loonkosten of verouderde aannames over functiemix en omvang. Zodra je overschakelt naar berekeningen op basis van de werkelijke salarisschalen, leeftijdsopbouw en contractvormen van het huidige personeel, komen afwijkingen snel aan het licht. Die afwijkingen zijn precies de ruimte waar besparingen mogelijk zijn, zonder dat dit direct ten koste hoeft te gaan van de kwaliteit van het onderwijs.

Formatieve knelpunten die tijdig worden gesignaleerd, zijn bovendien veel goedkoper op te lossen dan knelpunten die pas zichtbaar worden als de begroting al onder druk staat.

Wat zijn de meest voorkomende fouten in een onderwijsformatie?

De meest voorkomende fouten in een onderwijsformatie zijn het werken met gemiddelde loonkosten in plaats van werkelijke salarisgegevens, het niet actualiseren van de formatie bij personele wisselingen en het onderschatten van de financiële gevolgen van functiemix en inschaling. Elk van deze fouten kan leiden tot een structureel formatieoverschot dat pas laat zichtbaar wordt.

Andere veelgemaakte fouten zijn:

  • Formatie die niet aansluit op het werkelijke leerlingaantal of de prognoses voor komend schooljaar
  • Onjuiste of verouderde functiebeschrijvingen die leiden tot verkeerde inschaling
  • Onvoldoende afstemming tussen het taakbeleid en de beschikbare formatieruimte
  • Geen meerjarenperspectief, waardoor structurele knelpunten pas laat zichtbaar worden
  • Formatieplannen die niet zijn gekoppeld aan de daadwerkelijke begroting

Het gevaar van deze fouten is dat ze zich opstapelen. Een kleine afwijking in jaar één wordt een serieus begrotingsprobleem in jaar drie, zeker als de leerlingaantallen of de bekostiging ondertussen ook veranderen.

Hoe werkt het doorrekenen van een formatie in de praktijk?

Het doorrekenen van een formatie begint met het verzamelen van de werkelijke personeelsgegevens: wie werkt er, in welke schaal, met welk contract en hoeveel uur? Op basis van deze gegevens wordt de werkelijke loonsom berekend en vergeleken met de beschikbare formatieruimte vanuit de bekostiging. Vervolgens worden knelpunten in kaart gebracht en worden scenario’s doorgerekend om te zien welke keuzes financieel haalbaar zijn.

In de praktijk doorloopt een formatiedoorrekening doorgaans de volgende stappen:

  1. Inventarisatie van alle personeelsgegevens op individueel niveau
  2. Berekening van de werkelijke loonsom per functiegroep en schooljaar
  3. Vergelijking met de beschikbare bekostiging en de vastgestelde begroting
  4. Signalering van overschotten, tekorten of risico’s in de functiemix
  5. Doorrekening van scenario’s, zoals natuurlijk verloop, herplaatsing of aanpassing van contracten
  6. Vertaling naar een concreet formatieplan met bewaking voor het komende schooljaar

Een goede formatiedoorrekening is geen eenmalige exercitie. Het is een doorlopend proces waarbij de formatie regelmatig wordt bijgesteld op basis van actuele gegevens, zodat afwijkingen vroeg worden gesignaleerd en tijdig kunnen worden gecorrigeerd.

Wanneer is het zinvol om de formatie opnieuw door te rekenen?

Het is zinvol om de formatie opnieuw door te rekenen zodra er sprake is van een begrotingstekort, een verwachte daling van leerlingaantallen, personele wisselingen of een gevoel dat de personeelskosten uit de hand lopen. Ook bij de voorbereiding op een nieuw schooljaar of een fusie is een grondige formatiedoorrekening altijd de moeite waard.

Concrete momenten waarop je de formatie opnieuw zou moeten doorrekenen:

  • De personeelskosten stijgen sneller dan de bekostiging
  • Er is sprake van een verwacht leerlingverlies van meer dan vijf procent
  • Er zijn meerdere nieuwe medewerkers aangenomen zonder herberekening van de totale loonsom
  • De formatie is langer dan een jaar niet kritisch doorgelicht
  • Er zijn signalen van een formatieoverschot, maar de omvang is onduidelijk
  • De organisatie staat voor een strategische keuze over personeel of organisatiestructuur

Wacht niet tot de begroting al in de rode cijfers staat. Hoe eerder een formatieknelpunt wordt gesignaleerd, hoe meer oplossingsruimte er is en hoe minder ingrijpend de maatregelen hoeven te zijn.

Wat is het verschil tussen een formatieoverschot en een begrotingstekort?

Een formatieoverschot betekent dat een school meer personeel in dienst heeft dan op basis van de bekostiging en de leerlingaantallen verantwoord is. Een begrotingstekort is het financiële gevolg: de uitgaven aan personeel overstijgen de beschikbare middelen. Een formatieoverschot leidt bijna altijd tot een begrotingstekort, maar een begrotingstekort kan ook andere oorzaken hebben.

Het onderscheid is belangrijk omdat de oplossing verschilt. Bij een formatieoverschot ligt de kern van het probleem bij de personele bezetting: er is te veel capaciteit ten opzichte van de bekostiging. De oplossing vraagt om een formatieve aanpak, zoals het benutten van natuurlijk verloop, herplaatsing of aanpassing van contractomvang.

Bij een begrotingstekort zonder formatieoverschot kan het probleem ook liggen bij te hoge inschaling, een ongunstige functiemix of te hoge kosten buiten het personeelsdomein. In dat geval helpt een formatiedoorrekening om te bepalen of het personeelsdeel van de begroting de oorzaak is, of dat het probleem elders zit. Zonder die analyse bestaat het risico dat de verkeerde maatregelen worden genomen.

Wanneer heb je externe expertise nodig bij het doorrekenen van de formatie?

Externe expertise is nodig wanneer de interne kennis of capaciteit onvoldoende is om de formatie betrouwbaar door te rekenen, wanneer de situatie complex is door fusies of reorganisaties, of wanneer de controller ziek of vertrokken is en er geen tijdelijke vervanging beschikbaar is. Ook als de uitkomsten van interne berekeningen steeds afwijken van de werkelijkheid, is externe ondersteuning verstandig.

Signalen dat je externe expertise nodig hebt:

  • De interne controller heeft onvoldoende ervaring met formatieberekeningen in het onderwijs
  • Er is sprake van een urgent knelpunt dat snel moet worden opgelost
  • De formatie is al meerdere jaren niet grondig doorgelicht en de situatie is ondoorzichtig geworden
  • Er moet een strategisch besluit worden genomen over personeel en de financiële onderbouwing ontbreekt
  • De organisatie heeft wel de wil maar niet de tijd om dit intern op te pakken

Externe expertise voegt niet alleen kennis toe, maar ook onafhankelijkheid. Een externe specialist kijkt zonder vooringenomenheid naar de formatie en kan lastige conclusies benoemen die intern soms moeilijk bespreekbaar zijn.

Hoe Sterk-onderwijs helpt bij het doorrekenen van de formatie

Wij ondersteunen bestuurders en eindverantwoordelijken in het po, vo en mbo bij het doorrekenen en optimaliseren van de formatie. Niet met algemene adviezen, maar met concrete berekeningen op basis van de werkelijke gegevens van jouw organisatie. Zo krijg je snel inzicht in waar het probleem zit, hoe groot het is en welke opties er zijn.

Wat we voor je doen:

  • Doorrekenen van de formatie op basis van werkelijke salarisgegevens, niet op basis van gemiddelden
  • In kaart brengen van formatieve knelpunten en de financiële gevolgen daarvan
  • Opstellen van scenario’s met concrete oplossingsrichtingen
  • Ondersteuning bij strategisch personeelsbeleid, meerjarenformatiebeleidsplan en schoolformatieplannen
  • Bewaking van de formatie gedurende het schooljaar, zodat afwijkingen vroeg worden gesignaleerd
  • Tijdelijke vervanging of ondersteuning als de controller uitvalt of de vacature niet ingevuld is

Formatieve knelpunten van tot wel vijftien procent lossen we op binnen één schooljaar. Wil je weten wat een formatiedoorrekening voor jouw organisatie kan opleveren? Neem contact met ons op en we kijken samen naar de situatie.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt een formatiedoorrekening gemiddeld?

De doorlooptijd van een formatiedoorrekening hangt af van de omvang en complexiteit van de organisatie, maar in de meeste gevallen levert een eerste analyse binnen één tot twee weken al bruikbare inzichten op. Voor grotere besturen of situaties met meerdere locaties kan dit oplopen tot drie à vier weken. Hoe vollediger en actueler de personeelsgegevens beschikbaar zijn, hoe sneller de doorrekening kan worden afgerond.

Wat heb ik nodig om te starten met een formatiedoorrekening?

Om te starten heb je minimaal een actueel overzicht nodig van alle medewerkers met hun functies, salarisschalen, treden, contractomvang en aanstellingsduur. Aanvullend zijn de bekostigingsgegevens van DUO en de vastgestelde begroting van het lopende schooljaar onmisbaar. Hoe meer actuele data beschikbaar is — inclusief leerlingprognoses en taakbeleidsinformatie — hoe nauwkeuriger de uitkomsten en hoe concreter de scenario’s die kunnen worden doorgerekend.

Kan formatieoptimalisatie leiden tot gedwongen ontslagen?

Formatieoptimalisatie hoeft zeker niet te leiden tot gedwongen ontslagen. In de meeste gevallen biedt natuurlijk verloop — zoals pensionering, vrijwillig vertrek of het aflopen van tijdelijke contracten — voldoende ruimte om een formatieoverschot geleidelijk te reduceren. Juist omdat een vroege signalering meer oplossingsruimte biedt, is het belangrijk om niet te wachten tot de begroting al onder druk staat. Hoe eerder het knelpunt in kaart wordt gebracht, hoe minder ingrijpend de maatregelen hoeven te zijn.

Wat is een functiemix en waarom heeft die zoveel invloed op de personeelskosten?

De functiemix beschrijft de verhouding tussen de verschillende functieniveaus binnen het onderwijzend personeel, zoals de verdeling tussen leraren in schaal LB, LC en LD. Omdat hogere schalen aanzienlijk hogere loonkosten met zich meebrengen, heeft een verschuiving in de functiemix een direct en structureel effect op de totale loonsom. Een ongunstige functiemix — bijvoorbeeld te veel medewerkers in hogere schalen ten opzichte van de bekostiging — is een van de meest voorkomende oorzaken van een sluipend formatieoverschot.

Hoe vaak zou een onderwijsinstelling de formatie moeten doorrekenen?

Een grondige formatiedoorrekening zou minimaal één keer per jaar moeten plaatsvinden, bij voorkeur in het voorjaar als voorbereiding op het nieuwe schooljaar. Daarnaast is het verstandig om tussentijds te monitoren bij relevante wijzigingen, zoals nieuwe aanstellingen, vertrek van medewerkers of bijgestelde leerlingprognoses. Instellingen die de formatie doorlopend bewaken in plaats van eenmalig doorrekenen, signaleren knelpunten structureel eerder en hebben meer tijd om bij te sturen.

Wat is het verschil tussen een formatieplan en een meerjarenformatiebeleidsplan?

Een formatieplan geeft inzicht in de personele bezetting voor het komende schooljaar: wie werkt er, in welke functie en tegen welke kosten. Een meerjarenformatiebeleidsplan kijkt verder vooruit — doorgaans drie tot vijf jaar — en verbindt de personele bezetting aan strategische keuzes over onderwijskundige ambities, verwachte leerlingontwikkeling en financiële kaders. Het meerjarenplan maakt structurele risico’s zichtbaar die in een jaarplan nog niet zichtbaar zijn, zoals de financiële gevolgen van vergrijzing of een dalende bekostiging.

Kan een kleine school of een eenpitter ook baat hebben bij een formatiedoorrekening?

Ja, ook voor kleinere scholen of eenpitters kan een formatiedoorrekening waardevol zijn. Juist bij kleine organisaties is de financiële marge beperkt en kan een relatief kleine afwijking in de formatie al snel leiden tot een serieus begrotingsprobleem. Bovendien ontbreekt het bij kleinere scholen vaak aan interne financiële expertise op het gebied van formatieberekeningen, waardoor externe ondersteuning extra toegevoegde waarde biedt.

Wilt u meer rust en grip in uw onderwijsorganisatie? Onze specialisten denken graag met u mee over een praktische oplossing die uw organisatie blijvend versterkt.
Bespreek uw vraagstuk